افزایش موارد کرونا در ایران؛ آیا موج جدیدی در راه است؟

در همین خصوص، دکتر مصطفی نوری‌زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد علوم پزشکی تهران، در گفت‌وگو با مطهره حیدری، خبرنگار گروه رسانه‌ای خبرهای فوری مهم با اشاره به اینکه کرونا هنوز به پایان نرسیده است، اظهار کرد: اگرچه جهان از شرایط بحرانی سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ فاصله گرفته، ویروس SARS-CoV-2 همچنان در حال گردش است و جهش‌های متعددی از آن گزارش می‌شود. گزارش افزایش موارد کرونا در ایران، به‌ویژه انتشار خبر افزایش ۱۸ برابری نسبت به فروردین، طبیعتاً نگرانی‌هایی ایجاد کرده است؛ اما برای ارزیابی درست این وضعیت باید میان افزایش نسبی موارد، شدت بیماری، میزان بستری و خطر مرگ‌ومیر تفاوت قائل شویم.

وی با اشاره به آخرین سویه‌های کرونا در جهان و ویژگی‌های ژنتیکی این ویروس گفت: ویروس کرونا دارای ژنوم RNA است و ژنوم آن هنگام تکثیر دچار جهش می‌شود. برخی از این تغییرات، به‌ویژه در ژن مربوط به پروتئین اسپایک، می‌توانند بر قدرت اتصال ویروس به سلول، انتقال‌پذیری و فرار نسبی آن از آنتی‌بادی‌ها تاثیر بگذارند.

دکتر نوری‌زاده ادامه داد: بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، سویه XFG با حدود ۵۰ درصد توالی‌های گزارش‌شده، غالب‌ترین واریانت در نمونه‌های تعیین توالی‌شده جهان بوده است. پس از آن، سویه JN.1 با ۲۲ درصد و NB.1.8.1 با ۸ درصد قرار داشته‌اند.

وی با بیان اینکه یکی از ویژگی‌های مهم این زیرسویه‌ها، تغییرات ژنتیکی در پروتئین اسپایک است، افزود: این تغییرات می‌توانند توانایی نسبی ویروس برای عبور از بخشی از ایمنی ایجادشده بر اثر ابتلا یا واکسیناسیون قبلی را افزایش دهند. بنابراین ممکن است فردی که قبلاً به کرونا مبتلا شده یا واکسن دریافت کرده است، دوباره به بیماری مبتلا شود؛ بااین‌حال، فرار ایمنی به معنای بی‌اثرشدن کامل سیستم ایمنی بدن نیست.

دکتر مصطفی نوری‌زاده با اشاره به وضعیت شدت بیماری‌زایی و مرگ‌ومیر سویه‌های جدید تصریح کرد: نکته امیدوارکننده این است که سازمان جهانی بهداشت در ارزیابی‌های موجود، شواهدی مبنی بر افزایش احتمال مرگ‌ومیر ناشی از این واریانت‌ها در مقایسه با سایر سویه‌های در گردش گزارش نکرده است.

این متخصص در ادامه با اشاره به آمار ابتلا و مرگ‌ومیر کرونا در جهان اظهار کرد: بر اساس داده‌های سازمان جهانی بهداشت، در فاصله ۱۴ سپتامبر تا ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶، تعداد ۶۱ هزار و ۹۱۶ مورد جدید ابتلا از سوی ۶۱ کشور گزارش شده است. در همین بازه زمانی، ۶۹۲ مورد مرگ جدید در ۳۱ کشور ثبت شده و حدود ۷۵ درصد مرگ‌های گزارش‌شده نیز در افراد ۶۵ سال به بالا رخ داده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد علوم پزشکی تهران افزود: البته این اعداد تمام موارد واقعی ابتلا و مرگ را نشان نمی‌دهند؛ چرا که بسیاری از کشورها، از جمله کشور ما، گزارش‌دهی گسترده دوران پاندمی را متوقف کرده‌اند. بنابراین آمارهای ثبت‌شده باید با توجه به میزان آزمایش‌گیری و نظام مراقبت بیماری‌ها در هر کشور تفسیر شوند.

افزایش ۱۸ برابری کرونا در ایران؛ ضرورت تفکیک آمار ابتلا از شدت بیماری

دکتر مصطفی نوری‌زاده در ادامه گفت‌وگو با اشاره به وضعیت کرونا در ایران و گزارش افزایش موارد ابتلا اظهار کرد: براساس گزارش‌های مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، در هفته منتهی به ۲۷ شهریور ۱۴۰۵، نسبت نمونه‌های مثبت کرونا در نظام مراقبت دیده‌وری به ۱۷ درصد رسید.

وی با تأکید بر ضرورت تفسیر دقیق آمارها افزود: افزایش ۱۸ برابری یک شاخص نسبت به یک مقدار پایه کوچک، الزاماً به معنای افزایش ۱۸ برابری تعداد کل مبتلایان جامعه یا تعداد بستری‌ها نیست. برای ارزیابی درست این افزایش باید بدانیم تعداد نمونه‌های آزمایش‌شده، تعریف موارد مشکوک، میزان مراجعه و درصد مثبت‌شدن آزمایش‌ها در دو دوره چه تفاوت‌هایی داشته‌اند.

این متخصص با اشاره به شرایط فصلی و احتمال افزایش انتقال ویروس در پاییز و زمستان تصریح کرد: نخست اینکه پاییز و زمستان با افزایش تماس‌های نزدیک در فضاهای بسته، بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها و کاهش تهویه همراه است. دوم اینکه درصد مثبت‌شدن آزمایش‌ها با تعداد واقعی مبتلایان در کل جامعه یکسان نیست. سوم اینکه برای ارزیابی خطر باید به‌صورت هم‌زمان تعداد بستری‌های ناشی از کرونا، بیماران نیازمند بستری در بخش مراقبت‌های ویژه و آمار مرگ‌ومیر را بررسی کنیم.

دکتر نوری‌زاده در پاسخ به نگرانی‌ها درباره وضعیت بیمارستان‌ها و احتمال بحرانی‌شدن شرایط درمانی کشور گفت: گزارش‌های وزارت بهداشت افزایش نسبی موارد ابتلا به کرونا را نشان می‌دهند، اما در ارتباط با آمار بستری‌ها و اشغال تخت‌های بخش مراقبت‌های ویژه، شرایط در وضعیت بحرانی قرار ندارد.

چرا با وجود واکسیناسیون، امکان ابتلای مجدد به کرونا وجود دارد؟

دکتر مصطفی نوری‌زاده با اشاره به اینکه ابتلای مجدد به کرونا حتی پس از واکسیناسیون نیز امکان‌پذیر است، اظهار کرد: این یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مردم است. باید توجه کنیم که ژنوم SARS-CoV-2 از RNA تشکیل شده است. ویروس هنگام تکثیر تغییرات ژنتیکی پیدا می‌کند و بعضی جهش‌ها در پروتئین اسپایک باعث می‌شوند آنتی‌بادی‌های حاصل از واکسن‌های قدیمی یا عفونت قبلی، ویروس‌های جدید را به اندازه گذشته خنثی نکنند. به همین علت، ایمنی ناشی از واکسن یا عفونت با گذشت زمان کاهش می‌یابد.

نوری‌زاده در ادامه با تأکید بر نقش جهش‌های ژنتیکی در تداوم گردش ویروس خاطرنشان کرد: دلیل نخست، ژنوم ویروس کروناست که به دلیل RNA بودن، تعداد جهش‌های بالایی دارد. دلیل دوم این است که تا زمانی که برای کرونا از واکسن استنشاقی استفاده نشود، نمی‌توانیم به‌صورت جدی جلوی گردش ویروس را بگیریم؛ چراکه واکسن استنشاقی به واسطه ایمنی مخاطی که ایجاد می‌کند، می‌تواند مانع ابتلای فرد واکسینه‌شده و انتقال ویروس شود.

این متخصص با اشاره به هدف اصلی تولید واکسن‌های کرونا توضیح داد: واکسن‌های کرونا از ابتدا نیز برای جلوگیری صددرصدی از هرگونه ابتلا طراحی نشده بودند. مهم‌ترین هدف آن‌ها کاهش بیماری شدید، بستری و مرگ بود. به همین دلیل و با توجه به جهش‌های ویروس، کشورهای مختلف همچنان ترکیب واکسن‌های کرونا را به‌روزرسانی می‌کنند.

دکتر مصطفی نوری‌زاده افزود: سازمان جهانی بهداشت در توصیه‌های سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ درباره ترکیب آنتی‌ژنی واکسن‌ها، سویه‌های جدیدتری مانند LP.8.1 را مطرح کرده و سازمان غذا و داروی آمریکا نیز برای فرمول واکسن فصل ۲۰۲۶-۲۰۲۷، سویه XFG را پیشنهاد کرده است.

نوری‌زاده با تأکید بر ضرورت دسترسی به واکسن‌های به‌روزشده تصریح کرد: بنابراین ما نیز به واکسن‌های به‌روزشده و متناسب با واریانت‌های در گردش نیاز داریم؛ چراکه واکسن‌هایی که در کشور تزریق شده‌اند، بر پایه ویروس ووهان بوده‌اند، نه ویروس‌های جهش‌یافته.

واکسیناسیون مجدد باید بر اساس شرایط افراد انجام شود

وی در ادامه درباره ضرورت تزریق مجدد واکسن کرونا اظهار کرد: توصیه به واکسیناسیون باید بر اساس سن، بیماری‌های زمینه‌ای، وضعیت سیستم ایمنی، سابقه آخرین واکسن و شرایط اپیدمیولوژیک تعیین شود. سازمان جهانی بهداشت برای گروه‌های پرخطر، از جمله سالمندان، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای مهم و افراد دچار نقص ایمنی، واکسیناسیون دوره‌ای را توصیه می‌کند؛ اما ما در کشور واکسن به‌روز‌شده در دسترس نداریم.

این متخصص با تأکید بر ضرورت تداوم تحقیقات علمی در حوزه کرونا و واکسن افزود: نکته‌ای که بارها بر آن تأکید کرده‌ام این است که مطالعات کرونا و واکسن در ایران نباید متوقف شوند. دولت باید از پژوهشگران، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی حمایت کند تا اثربخشی واکسن‌های موجود، میزان ایمنی جمعیت، تغییرات ژنتیکی ویروس و نیاز کشور به واکسن‌های جدید به‌طور مستمر بررسی شود.

احتمال تکرار پاندمی کرونا؛ مردم چه اقداماتی انجام دهند؟

دکتر مصطفی نوری‌زاده در پاسخ به پرسشی درباره احتمال تکرار پاندمی کرونا در ابعاد سال ۲۰۲۰ گفت: احتمال تکرار پاندمی با ابعاد سال ۲۰۲۰ در شرایط فعلی غیرممکن است. دلیل آن، ایمنی نسبی جمعیت در اثر واکسیناسیون و ابتلاهای مکرر، تجربه بالینی و درمانی بیشتر، دسترسی بهتر به روش‌های تشخیصی و شناخت بهتر عوامل خطر است. البته این ایمنی کامل نیست و در برابر سویه‌های جدید نیز ممکن است تا حدی کاهش پیدا کند.

وی با اشاره به تفاوت میان افزایش موارد ابتلا و آغاز یک پاندمی جدید خاطرنشان کرد: پاندمی به معنای همه‌گیری گسترده در سطح جهان است؛ بنابراین افزایش موارد در یک کشور یا حتی چند کشور به‌تنهایی به معنای آغاز پاندمی جدید نیست. بااین‌حال، همین موضوع نباید موجب غفلت وزارت بهداشت از گروه‌های پرخطر شود.

این متخصص درباره توصیه‌های پیشگیرانه به مردم نیز گفت: در محیط‌های شلوغ و بسته، به‌خصوص افراد پرخطر، باید از ماسک مناسب استفاده کنند. تهویه محیط‌های کاری، مدارس و مراکز درمانی نیز باید جدی گرفته شود. همچنین افراد در صورت بروز علائم تنفسی، تماس نزدیک خود را با سالمندان و بیماران دارای نقص ایمنی محدود کنند.

دکتر مصطفی نوری‌زاده ادامه داد: افراد پرخطر در صورت بروز علائم باید برای ارزیابی و درمان زودهنگام مراجعه کنند. همچنین در صورت بروز علائمی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه یا افت سطح هوشیاری، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.

دکتر مصطفی نوری‌زاده در پایان با تأکید بر ضرورت هوشیاری در برابر گردش مجدد ویروس کرونا اظهار کرد: کرونا دوباره در ایران در حال گردش قابل‌توجه است و افزایش درصد نمونه‌های مثبت را نباید نادیده گرفت؛ اما شواهد فعلی به‌تنهایی نشان‌دهنده آغاز یک پاندمی جدید یا بحران سراسری بیمارستانی نیستند.

وی خاطرنشان کرد: نه باید مردم را ترساند و نه باید خطر را کوچک شمرد. مهم‌ترین اولویت‌ها، مراقبت از گروه‌های پرخطر، تقویت نظام پایش، به‌روزرسانی واکسن‌ها و حمایت از تحقیقات علمی داخلی است. ما از پاندمی کرونا درس‌های زیادی گرفته‌ایم. یکی از مهم‌ترین این درس‌ها این است که آمادگی برای موج بعدی باید پیش از رسیدن آن آغاز شود، نه پس از پرشدن بیمارستان‌ها.