آقای وزیر خارجه آمریکا! منطقه ما به شما چه ربطی دارد؟
مطهره حیدری، سردبیر گروه رسانه‌ای خبرهای فوری مهم، در این یادداشت با بررسی پاسخ سخنگوی وزارت امور خارجه به پرسشی درباره اظهارات وزیر خارجه آمریکا، به موضوع جایگاه لبنان در مذاکرات آتش‌بس با ایران، تناقض در رویکرد واشنگتن نسبت به حاکمیت ملی کشورها و پیامدهای مداخلات نظامی آمریکا در منطقه می‌پردازد. این یادداشت همچنین مواضع مطرح‌شده در نشست خبری درباره مذاکرات، پرونده هسته‌ای، آژانس و تنگه هرمز را در چارچوب ضرورت تأمین امنیت منطقه با مشارکت و اراده کشورهای آن بررسی می‌کند.
اظهارات مارکو روبیو درباره بی‌ارتباط بودن مسئله لبنان با ایران، این پرسش مهم را درباره رویکرد واشنگتن به مذاکرات آتش‌بس پیش می‌کشد که آیا آمریکا در پی کنار گذاشتن امنیت و تمامیت سرزمینی لبنان از هرگونه تفاهم با تهران است؟ پاسخ اسماعیل بقایی به این پرسش، بار دیگر تناقض سیاست آمریکا در قبال حاکمیت کشورهای منطقه و مداخله قدرت‌های فرامنطقه‌ای در تحولات غرب آسیا را برجسته کرده است.
آقای وزیر خارجه آمریکا! منطقه ما به شما چه ربطی دارد؟
مطهره حیدری، سردبیر گروه رسانه‌ای خبرهای فوری مهم در یادداشتی با اشاره به پاسخ اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، به پرسشی درباره احتمال تلاش واشنگتن برای کنار گذاشتن موضوع امنیت و تمامیت سرزمینی لبنان از مذاکرات آتش‌بس با ایران، به بررسی تناقض در رویکرد آمریکا نسبت به حاکمیت کشورهای منطقه و نقش این کشور در تحولات منطقه پرداخته است.
لبنان چه ربطی به ایران دارد؟ این پرسشی است که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، مطرح کرده و از تهران خواسته است حمایت خود از حزب‌الله را متوقف کند. این موضع در ظاهر با تأکید بر استقلال لبنان و جدا بودن پرونده این کشور از مذاکرات تهران و واشنگتن مطرح می‌شود؛ اما باید پرسید کشوری که خود در تحولات سیاسی و نظامی غرب آسیا نقش مستقیم دارد، با چه منطقی ارتباط و نگرانی کشورهای این منطقه درباره یکدیگر را زیر سؤال می‌برد؟
امروز در نشست خبری سخنگوی وزارت امور خارجه، همین موضوع را با اسماعیل بقایی در میان گذاشتم و پرسیدم آیا اظهارات روبیو می‌تواند نشانه تلاش واشنگتن برای کنار گذاشتن موضوع امنیت و تمامیت سرزمینی لبنان از مذاکرات آتش‌بس با ایران باشد؟ بقایی در پاسخ گفت: این سؤال را در واقع باید مردم لبنان و مردم منطقه از آمریکا بپرسند که موضوع لبنان و منطقه ما چه ربطی به شما دارد؟
او با اشاره به فاصله جغرافیایی آمریکا از منطقه و سابقه مداخلات این کشور تأکید کرد که سرنوشت کشورهای منطقه و مردم آن‌ها ارتباطی به واشنگتن ندارد.
اهمیت این پاسخ فقط در بازگرداندن پرسش روبیو نیست؛ مسئله، تناقضی است که در رویکرد آمریکا دیده می‌شود. واشنگتن از استقلال لبنان سخن می‌گوید، اما هم‌زمان در تحولات نظامی منطقه نقش دارد و در حملات به ایران نیز مشارکت کرده است. نمی‌توان حضور و مداخله یک قدرت فرامنطقه‌ای را ضرورتی برای امنیت منطقه دانست، اما ارتباط و نگرانی کشورهای همین منطقه درباره تحولات پیرامونی‌شان را زیر سؤال برد. فاصله جغرافیایی به‌تنهایی مبنای نفی نقش هیچ بازیگری نیست؛ مسئله این است که حق مداخله و تصمیم‌سازی نباید به‌صورت یک‌طرفه برای قدرت‌های خارج از منطقه تعریف شود.
این تناقض زمانی روشن‌تر می‌شود که رفتار نظامی آمریکا در قبال ایران را در کنار ادعای دفاع از حاکمیت لبنان قرار دهیم. ایران در یک سالی که گذشت، دوبار، نخست در جنگ ۱۲ روزه و سپس در جنگ ۴۰روزه هدف حملات نظامی ، مشترک آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. در این حملات، غیرنظامیان جان باختند و مراکز غیرنظامی، از جمله مدرسه میناب، هدف قرار گرفتند و شمار زیادی از دانش‌آموزان جان خود را از دست دادند. مردم لبنان نیز بارها پیامد حملات اسرائیل را با ویرانی خانه‌ها، آوارگی و از دست دادن عزیزانشان تجربه کرده‌اند. در چنین شرایطی، سخن گفتن از امنیت و استقلال کشورهای منطقه بدون پاسخ‌گویی درباره پیامدهای جنگ، تصویری ناقص از واقعیت ارائه می‌دهد.
حاکمیت ملی اصلی نیست که بتوان آن را متناسب با منافع سیاسی قدرت‌ها تفسیر کرد. اگر آمریکا بر حق مردم لبنان برای تعیین سرنوشت کشورشان تأکید دارد، همین حق باید درباره مردم ایران نیز به رسمیت شناخته شود. مشارکت در حمله نظامی به یک کشور و به خطر انداختن جان شهروندان آن، با ادعای دفاع از حاکمیت ملی دیگر کشورها سازگار نیست. در عین حال، دفاع از حاکمیت ایران نباید به معنای نادیده گرفتن استقلال لبنان باشد. لبنان نه ملک ایران است و نه حوزه اختیار آمریکا؛ آینده این کشور باید به دست مردم و نهادهای قانونی خودش تعیین شود. احترام به این اصل، اما به معنای بی‌ارتباط دانستن تحولات لبنان با امنیت منطقه نیست.
از همین منظر، باید میان مذاکرات دوجانبه ایران و آمریکا و هرگونه تفاهم گسترده‌تر برای توقف درگیری‌ها در منطقه تفاوت قائل شد. البته ممکن است واشنگتن نخواهد پرونده لبنان را در مذاکرات مستقیم با تهران مطرح کند؛ اما اگر هدف، کاهش تنش و رسیدن به ترتیباتی برای توقف جنگ باشد، نمی‌توان یکی از کانون‌های اصلی درگیری را از معادله کنار گذاشت. امنیت و تمامیت سرزمینی لبنان موضوعی نیست که بتوان پیامدهای آن را از هرگونه تفاهم منطقه‌ای برای آتش‌بس جدا کرد. کنار گذاشتن این موضوع از دستور کار مذاکرات نیز لزوماً به معنای پایان پیامدهای جنگ در لبنان نیست. توافقی که وضعیت میدانی و عوامل تداوم بحران را نادیده بگیرد، با پرسش جدی درباره دوام و کارآمدی خود روبه‌رو خواهد شد.
اشاره بقایی به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نیز در همین چارچوب قابل فهم است. مداخله خارجی در سرنوشت سیاسی ایران، بخشی از حافظه تاریخی جامعه است و در شکل‌گیری بی‌اعتمادی تهران به واشنگتن نقش دارد. این ارجاع صرفاً یادآوری یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد ارزیابی ایران از سیاست آمریکا بر پایه مجموعه‌ای از تجربه‌های گذشته و رفتارهای کنونی شکل گرفته است. از این رو، تغییر ادبیات مقام‌های آمریکایی به‌تنهایی برای ترمیم اعتماد کافی نیست و آنچه اهمیت دارد، تغییر در رفتار و تصمیم‌های عملی واشنگتن است.
این مسئله در بخش دیگری از نشست خبری نیز نمود داشت؛ جایی که بقایی درباره احتمال ازسرگیری مذاکرات با آمریکا و شروط تهران برای هرگونه تفاهم سخن گفت. تأکید او بر پایبندی به تعهدات و به رسمیت شناختن حقوق و منافع متقابل، در شرایطی مطرح شد که تجربه خروج آمریکا از توافق هسته‌ای و حملات نظامی اخیر، اعتماد به رویکرد واشنگتن را دشوارتر کرده است. از نگاه تهران، مذاکره زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که به ابزاری برای فشار، تهدید یا تحمیل خواسته‌های یک‌طرفه تبدیل نشود.
در موضوع پرونده هسته‌ای و تعامل با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز اسماعیل بقایی بر مواضع اعلام‌شده ایران تأکید کرد و گزارش اخیر آژانس را از نگاه تهران دارای رویکردی یک‌جانبه دانست. تأکید بر حقوق ایران در استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای و ضرورت تعامل بر مبنای تعهدات و ملاحظات متقابل، نشان می‌دهد که اختلاف بر سر پرونده هسته‌ای همچنان با مسئله اعتماد و نحوه عملکرد نهادهای بین‌المللی گره خورده است.
تنگه هرمز و روابط با همسایگان نیز از دیگر محورهای نشست بود. بقایی تحولات این آبراه راهبردی را جدا از شرایط امنیتی و نظامی منطقه ندانست و بر اهمیت روابط با کشورهای همسایه تأکید کرد. این مواضع در کنار بحث لبنان، این نکته مشترک را نیز برجسته می‌کند که امنیت کشورهای منطقه مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته است و نمی‌توان وضعیت آبراه‌های راهبردی، روابط همسایگی، پرونده‌های سیاسی و درگیری‌های نظامی را مستقل از یکدیگر بررسی کرد. هر ترتیبی برای کاهش تنش، ناگزیر باید واقعیت‌های میدانی و نگرانی‌های کشورهای منطقه را در نظر بگیرد.
در مجموع، نشست خبری امروز را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از پاسخ‌ها درباره لبنان، پرونده هسته‌ای، آژانس یا تنگه هرمز دانست. وجه مشترک مواضع سخنگوی وزارت امور خارجه در این موضوعات، تأکید بر حق تصمیم‌گیری مستقل ایران، مخالفت با مداخله خارجی و ضرورت رعایت تعهدات در هرگونه تعامل دیپلماتیک بود. پاسخ بقایی به اظهارات روبیو درباره لبنان نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند که مسئله فقط اختلاف بر سر ارتباط ایران و لبنان نیست، بلکه به حدود نقش قدرت‌های خارجی و حق کشورهای منطقه برای مشارکت در تعیین سرنوشت خود بازمی‌گردد.
امنیت پایدار در غرب آسیا با معیارهای دوگانه شکل نمی‌گیرد. نمی‌توان از حاکمیت ملی یک کشور دفاع کرد، اما حق کشور دیگر برای حفظ امنیت و تصمیم‌گیری درباره سرنوشت خود را نادیده گرفت؛ همان‌طور که نمی‌توان از توقف جنگ سخن گفت، اما نقش حملات نظامی و مداخلات خارجی در تداوم بحران را از نظر دور داشت. هر راه‌حل پایداری باید بر احترام به حاکمیت کشورها، در نظر گرفتن منافع و نگرانی‌های بازیگران منطقه‌ای و پرهیز از تحمیل اراده از بیرون استوار باشد.
در نهایت، پرسش اصلی این است که چه کسانی باید درباره آینده غرب آسیا تصمیم بگیرند و چه کسانی هزینه تصمیم‌هایشان را می‌پردازند؟ مردمانی که در این جغرافیا زندگی می‌کنند، یا قدرت‌هایی که از هزاران کیلومتر دورتر در معادلات آن مداخله می‌کنند؟
