دبیرکل بعدی سازمان ملل در جهانی پیچیده‌تر با چه چالش‌هایی روبه‌روست؟
دبیرکل بعدی سازمان ملل از اول ژانویه سکان این سازمان را در شرایطی به دست می‌گیرد که سازمان ملل برای پایان‌دادن به جنگ‌های ایران، اوکراین و غزه از حضور در بالاترین سطح تصمیم‌گیری کنار گذاشته شده و هم‌زمان با بحران مالی و فشار برای اصلاح ساختارهای خود مواجه است.
دبیرکل بعدی سازمان ملل و ضرورت بازآرایی این سازمان
سازمان ملل متحد که زمانی بازیگری مهم در حل‌وفصل درگیری‌ها و بحران‌های جهان بود، اکنون در تلاش برای پایان‌دادن به جنگ‌های ایران، اوکراین و غزه با محدودیت در حضور در بالاترین سطح تصمیم‌گیری مواجه است.
وضعیت مالی شکننده این سازمان که عمدتاً ناشی از میلیاردها دلار بدهی ایالات متحده است، سازمان ملل را وادار کرده برنامه‌های بشردوستانه و توسعه‌ای خود را به‌شدت کاهش دهد؛ حوزه‌هایی که این سازمان همچنان در آن‌ها نقشی کلیدی دارد.
نشست سالانه رهبران جهان در سازمان ملل که هفته گذشته به پایان رسید، تا حدی مشخص کرد دبیرکل بعدی این سازمان باید بر چه موضوعاتی تمرکز کند و چه اقداماتی را در پیش بگیرد.
آنتونیو گوترش، دبیرکل کنونی سازمان ملل که دوره‌اش رو به پایان است، در سخنرانی خداحافظی خود در مجمع عمومی به رهبران جهان گفت: «جهان به سازمان ملل ضعیف‌تری نیاز ندارد.»
او گفت: «جهان به سازمان مللی نیاز دارد که به‌اندازه کافی نیرومند باشد تا با واقعیت جهان روبه‌رو شود» و «به‌اندازه کافی مصمم باشد تا جهانی را بسازد که باید وجود داشته باشد».
آینده مشترک با محوریت سازمان ملل
گوترش پس از ۱۰ سال رهبری سازمان ملل گفت عمیقاً باور دارد که بزرگ‌ترین قدرت این سازمان، ساختن آینده‌ای است که برای همگان کارآمد باشد.
به گفته او: «آینده مشترک ما به این بستگی دارد که آیا بشریت می‌تواند قدرت را خردمندانه اداره کند یا نه.»
گوترش سپس چالش‌هایی را پیش روی سازمان ملل گذاشت؛ سازمانی که جانشین او، ۱۹۳ کشور عضو مجمع عمومی و «خود بشریت» آن را رهبری خواهند کرد.
او پرسید: آیا «پیش از آن‌که مصونیت از مجازات عادی شود، از قانون دفاع خواهید کرد؟» آیا «پیش از آن‌که جنگ‌ها نسل‌ها را تباه کنند، به آن‌ها پایان خواهید داد؟» آیا پیش از آن‌که نابرابری «جامعه‌ها را از هم بگسلد»، با آن مقابله خواهید کرد؟ آیا پیش از عبور از نقاط بحرانی، اقدام‌های اقلیمی را شتاب خواهید داد؟ و آیا پیش از آن‌که هوش مصنوعی بر ما حاکم شود، آن را تحت نظارت و کنترل درمی‌آورید؟
برای دبیرکل بعدی سازمان ملل که روند انتخابش در جریان است، اولویت اصلی، بازآرایی سازمان ملل به‌گونه‌ای خواهد بود که بازتاب‌دهنده قرن بیست‌ویکم باشد، نه دوران پس از جنگ جهانی دوم که این سازمان در آن تأسیس شد.
کیزیتو بیِنکیا، مدیر امور حمایتی در مؤسسه جامعه باز، گفت دبیرکل جدید «با بزرگ‌ترین مأموریتی روبه‌رو خواهد شد که سازمان ملل طی دهه‌های گذشته داشته است؛ زیرا این سازمان درگیر فرایند اصلاحاتی حیاتی است که مدت‌هاست تجربه‌اش نکرد».
بحران مالی سازمان ملل به کاهش بودجه‌ها و تلاش برای ادغام برنامه‌ها و نهادها انجامیده است. همچنین سازمان در پی حذف صدها مأموریتی است که از دبیرخانه می‌خواهند طیف گسترده‌ای از اقدامات را انجام دهد و گزارش‌هایی تهیه کند؛ گزارش‌هایی که بسیاری از آن‌ها هرگز خوانده نمی‌شوند. این‌ها تنها چند نمونه از چالش‌ها هستند.
بیِنکیا در گفت‌وگو با آسوشیتدپرس افزود: «در عین حال، از همه طرف فشار زیادی وجود دارد تا دبیرکل جدید مانند یک فرمانده عمل کند و در میانجی‌گری برای حل منازعات جهانی نقشی محوری داشته باشد.»
او به کوفی عنان، دبیرکل فقید سازمان ملل، اشاره کرد که مستقیماً در برخی درگیری‌ها دخالت می‌کرد و میانجی و مذاکره‌کننده‌ای ماهر بود.
او گفت: «اگر به درگیری‌هایی که طی چند سال گذشته با آن‌ها روبه‌رو بوده‌ایم نگاه کنید، از غزه و سودان گرفته تا اوکراین و جاهای دیگر، اغلب باید از خود بپرسید: سازمان ملل در همه این موارد چه نقشی داشته است؟»
او افزود: «در دوران کوفی عنان، او در مرکز همه این تلاش‌ها بود.»
اصلاح شورای امنیت؛ مهم‌ترین چالش ساختاری
در هفته نشست‌های عالی‌رتبه، رهبران جهان یکی پس از دیگری از نیاز به اصلاحات سخن گفتند. اما وقتی نوبت به اقدام می‌رسد، اختلاف‌های جدی و گاه حل‌ناشدنی پدیدار می‌شوند؛ به‌ویژه درباره اصلاح شورای امنیت، قدرتمندترین نهاد سازمان ملل که همچنان در کنترل پیروزان جنگ جهانی دوم است.
همه کشورهای عضو سازمان ملل می‌خواهند شورای امنیت بازتاب‌دهنده جهان قرن بیست‌ویکم باشد، اما درباره چگونگی گسترش آن اختلاف‌های ملی عمیقی وجود دارد. این اختلاف‌ها دهه‌هاست مانع پیشرفت شده‌اند.
پنج عضو دائم شورا، یعنی ایالات متحده، روسیه، چین، بریتانیا و فرانسه، از حق وتو برخوردارند؛ حقی که کنترل نهایی را در اختیار آن‌ها می‌گذارد.
آفریقا، با جمعیتی بالغ بر ۱.۵ میلیارد نفر، هیچ کرسی دائمی‌ای ندارد. آمریکای لاتین نیز چنین کرسی‌ای ندارد. مجموعه کشورهای جزیره‌ای که موجودیتشان بر اثر تغییرات اقلیمی تهدید می‌شود نیز از کرسی دائمی برخوردار نیستند.
جان ماهاما، رئیس‌جمهور غنا، هفته گذشته به رهبران جهان گفت: «اصلاح شورای امنیت لطفی به آفریقا نیست؛ ضرورتی برای مشروعیت، اعتبار و بقای سازمان ملل است.»
ماهاما همچنین شاید دشوارترین مسئله‌ای را مطرح کرد که دبیرکل بعدی سازمان ملل با آن روبه‌رو خواهد شد: «چندپارگی شدید جهان، تعمیق نابرابری و فرسایش اعتماد به نظام چندجانبه ما».
او با اشاره به «حرکت خطرناک به‌سوی یک‌جانبه‌گرایی» گفت: «باید به فروپاشی نگران‌کننده نظم جهانی امروز رسیدگی کنیم.»
ماهاما منشور سازمان ملل را ستود؛ منشوری که در آغاز آن آمده است این سازمان برای جلوگیری از تکرار دو جنگ جهانی قرن بیستم بنیان گذاشته شد.
او گفت این هدف «باید بر آموزه بدبینانه‌ی “حق با زورمند است” چیره باشد».
